Mrówki chodzące po pędach róż, bobu czy wiśni zwykle nie polują na mszyce. Wyglądają na zajęte czymś zupełnie innym i tak jest: mszyce są dla nich źródłem słodkiej spadzi, więc mrówki je hodują, pilnują i przenoszą. Zjadanie zdarza się tylko okazjonalnie. Z perspektywy ogrodnika ma to większe znaczenie niż sama ciekawostka, bo mrówki na roślinie oznaczają, że mszyce szybko się nie odczepią.
Zjada czy nie zjada?
Zdarza się, że mrówka zje mszycę, ale to wyjątek, a nie reguła. Chodzi głównie o osobniki chore, uszkodzone, martwe albo o nadmiar w kolonii, który przestaje się opłacać. Mrówki są wszystkożerne i nie pogardzą białkiem, więc taki „przerzedzający” wypas ma sens. Mszyca jest jednak przede wszystkim żywą dojną krową, a nie obiadem.
Mrówka, która przyniesie do mrowiska martwą mszycę, nie zaprzecza hodowli. To tak jak rolnik, który czasem ubije słabą sztukę. Stado i tak ma przetrwać.
Stąd częsty błąd w ocenie sytuacji. Ktoś widzi mrówkę przy mszycach, zakłada, że ta je zjada i że problem sam się rozwiąże. Tymczasem jest odwrotnie: mszyc na roślinie z mrówkami zwykle przybywa.
Na czym polega ten układ
Spadź jako waluta
Mszyce żywią się sokiem z łyka roślin. Jest on bogaty w cukry, ale ubogi w białko, więc owad musi przepuścić przez siebie ogromne ilości soku, żeby pobrać potrzebne aminokwasy. Nadmiar cukru wydala w postaci lepkiej kropli, czyli spadzi.
Dla mrówek to gotowy, wysokoenergetyczny pokarm. Dla wielu gatunków, zwłaszcza tych żyjących na drzewach, spadź stanowi bardzo znaczną część diety. Dorosła robotnica nie poluje wtedy na każdy posiłek, tylko odwiedza „stałych dostawców”.
Mrówka potrafi też aktywnie wymusić dostawę. Głaszcze mszycę czułkami po odwłoku i w ten sposób stymuluje ją do wydzielenia kropli. Zdarza się, że kropla jest odbierana niemal natychmiast po pojawieniu się.
Poza tym mszyce przy mrówkach nie muszą kłopotliwie pozbywać się spadzi. Gdyby nie były doglądane, lepiłyby się własnymi odchodami, a to sprzyja grzybom i chorobom. Opieka jest więc korzystna dla obu stron.
Ochrona, transport i zimowanie
Za spadź mrówki odwdzięczają się ochroną. Przeganiają biedronki, larwy złotooków i bzygów, a także drobne osy pasożytnicze, które składają jaja w mszycach. Atakowany drapieżnik jest oblewany kwasem mrówkowym albo po prostu zrzucany z liścia.
Niektóre gatunki budują nad koloniami mszyc małe „szopy” z ziemi i resztek roślin. Widać je często na łodygach i u nasady pędów. Ochrona przed deszczem, wiatrem i wrogami jest w tym układzie kompletna.
Mrówki również przenoszą mszyce. Gdy roślina jest przesuszona albo zjedzona, mszyce lądują na nowym, soczystym pędzie. Zdarza się, że przenoszone są nawet na inne rośliny w ogrodzie.
Przykład najmocniejszy: jaja mszyc zimują w mrowiskach, a wiosną mrówki wynoszą wyklute larwy na świeże pędy. Z tego powodu zimowa kontrola, taka jak mycie pni, nie rozwiązuje sprawy, jeśli w pobliżu jest mocne mrowisko.
Nie tylko mszyce
Mrówki „hodują” nie tylko mszyce. Podobny układ mają z czerwcami, wełnowcami, miseczniczkami i liściopchełkami. Wszystkie te owady wydzielają spadź i są w ten sam sposób chronione. Jeśli na cytrusach albo roślinach pokojowych pojawiają się mrówki, zwykle chodzi właśnie o któregoś z nich.
Co to oznacza dla roślin
Sama spadź jest problemem pobocznym. Lepki nalot na liściach przyciąga sadzakowe grzyby (czerń), które pokrywają blaszkę czarnym nalotem i ograniczają fotosyntezę. Osłabiona roślina gorzej rośnie i słabiej owocuje. Bez mrówek ten sam efekt zdarza się rzadziej, bo mszyce mają naturalnych wrogów.
Mszyce są też wektorami wirusów roślinnych, więc im więcej ich jest, tym większe ryzyko przeniesienia choroby. Mrówki nie przenoszą wirusów, ale utrzymują wysoką liczebność mszyc, a to wystarcza.
Jak rozdzielić ten duet
Odcięcie mrówkom dostępu do roślin
Pierwszy krok to sprawdzenie, którędy mrówki wchodzą na roślinę. Najczęściej jest to pień, podpora albo wspólna gałąź z sąsiednim krzewem. Ścieżka bywa jedna, więc łatwo ją przerwać.
Na drzewach owocowych dobrze sprawdzają się pierścienie lepowe zakładane na pniu. Trzeba je kontrolować, bo kurz i liście szybko tworzą mostek, po którym mrówki przechodzą.
W przypadku roślin w donicach pomaga przestawienie pojemnika w inne miejsce lub umieszczenie go na podstawce z wodą. Mrówki wodnych przeszkód zazwyczaj nie pokonują.
Pomocne bywa też zwalczanie samego mrowiska, ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście zagraża uprawom. Preparaty z boraksem i cukrem trafiają do królowej, ale działają powoli i nie należy ich stosować na grządkach, gdzie mogą trafić do roślin jadalnych.
- pierścienie lepowe na pniach drzew i krzewów,
- przycięcie gałęzi stykających się z sąsiednimi roślinami lub ogrodzeniem,
- przestawienie donic i woda w podstawce,
- przynęty przy mrowisku, nie na samej roślinie.
Mszyce i ich naturalni wrogowie
Po odcięciu mrówek mszyce dają się zwalczać znacznie łatwiej. Wystarczy silny strumień wody, żeby zrzucić większość z nich z pędów. Zrzucone mszyce rzadko wracają same, bo bez mrówek nie mają jak się wspiąć.
Mydło potasowe i opryski z roślin działają kontaktowo, więc trzeba trafić w owada. Powtarza się je co kilka dni, aż kolonia zniknie.
Warto jednak zadbać o to, żeby biedronki, złotooki i bzygi miały w ogrodzie schronienie: kwitnące rośliny miododajne, kępy traw, nieskoszone zakątki. Bez mrówek te drapieżniki zrobią z kolonii mszyc zwykle porządek w kilka dni.
Jeśli mrówki wracają po każdym sprzątaniu, warto poszukać gniazda. Może być w obrzeżu rabaty, pod płytą albo w pniu. Przeniesienie lub zalanie wodą gniazda w kilku miejscach często działa lepiej niż walka z samymi owadami na liściach.
Czy mrówki w ogrodzie to zawsze problem?
Nie zawsze. Te same mrówki zjadają larwy owadów, resztki organiczne i drobne szkodniki, a ich korytarze przewietrzają glebę. Jeśli mrowisko znajduje się z dala od uprawy i nie ma kolonii mszyc, nie ma powodu go niszczyć. Reagować trzeba dopiero wtedy, gdy mrówki zaczynają pasterstwo na cennych roślinach.
