Rozpoznanie tras, którymi sikorki przemieszczają się między lęgowiskami a zimowiskami, otwiera zaskakująco praktyczne drzwi do zrozumienia przepisów chroniących te ptaki. Migracja nie dotyczy wyłącznie bocianów czy gęsi – wiele populacji sikor w Polsce również regularnie się przemieszcza, a prawo traktuje je jak typowe ptaki wędrowne. Z punktu widzenia przepisów liczy się nie tylko to, dokąd lecą, ale też kiedy, którędy i jakiej ochronie podlegają na poszczególnych etapach trasy. Dla osób zajmujących się inwestycjami, gospodarką leśną, a nawet amatorów karmników, znajomość tych wzorców migracji pomaga uniknąć konfliktu z prawem. Wbrew pozorom wiedza ornitologiczna i przepisy o ochronie przyrody są tu mocno splecione – szczególnie przy planowaniu działań w okresach przelotów.
Gatunki sikor w Polsce i ich status prawny
W Polsce regularnie obserwuje się kilka gatunków sikor, z których najważniejsze z punktu widzenia migracji i przepisów to: bogatka, modraszka, sikora uboga, czarnogłówka, sosnówka, czubatka oraz sikora czarnogłówka (często mylona z ubogą). W sensie prawnym większość z nich traktowana jest podobnie – jako gatunki dzikich ptaków podlegające ochronie na podstawie ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz przepisów wykonawczych.
Kluczowy jest fakt, że wszystkie krajowe gatunki sikor objęte są ochroną gatunkową ścisłą. Oznacza to zakaz ich umyślnego zabijania, okaleczania, niszczenia siedlisk i ostoi, a w szczególności – miejsc rozrodu, odpoczynku i żerowania. W praktyce ochrona ta rozciąga się także na okres migracji, bo przelatujące osobniki korzystają z określonych tras i miejsc „postojowych”, które również podlegają ochronie pośredniej.
Dodatkowo część gatunków sikor figuruje w załącznikach do Dyrektywy Ptasiej 2009/147/WE, co skutkuje tworzeniem i wyznaczaniem specjalnych obszarów ochrony ptaków (OSO) w ramach sieci Natura 2000. Na tych terenach obowiązują zaostrzone zasady prowadzenia inwestycji, prac leśnych czy gospodarki wodnej – właśnie ze względu na wędrówki i sezonowe przemieszczenia ptaków.
Czy sikorki naprawdę odlatują? Typy migracji a przepisy
W potocznym odbiorze sikorki uchodzą za ptaki „całoroczne”, przy karmnikach obserwowane są zimą i latem. Biologicznie obraz jest znacznie bardziej złożony. W przypadku sikor mówi się raczej o migracji częściowej i ruchach dyspersyjnych niż o spektakularnych przelotach jak u bocianów. Z punktu widzenia prawa nie ma to jednak większego znaczenia – status „ptaka wędrownego” opiera się na dorocznej sezonowości, a nie długości trasy.
U bogatek i modraszek część populacji pozostaje w kraju przez cały rok, a część – zwłaszcza młode osobniki z północnej i wschodniej Europy – przelatuje przez Polskę lub zimuje tu, traktując kraj jako względnie łagodny rejon zimowania. U innych gatunków, jak sosnówka, przesunięcia zimowe mogą być wyraźniejsze, szczególnie w latach z ubogim urodzajem nasion drzew iglastych.
Dla stosowania przepisów kluczowe jest to, że w okresach jesienno-zimowych na danym obszarze mogą pojawiać się ptaki z innych populacji, często objęte ochroną w kilku państwach jednocześnie. To jeden z powodów, dla których prawo unijne i krajowe tak mocno akcentuje ochronę siedlisk, korytarzy ekologicznych i ostoi ptaków – niezależnie od tego, czy przelot dotyczy gatunku „klasycznie wędrownego”, czy tylko częściowo migrującego.
W sensie prawnym sikorki traktowane są jak ptaki wędrowne, nawet jeśli część populacji zimuje na miejscu – liczy się sezonowy charakter przemieszczania się gatunku w skali Europy.
Gdzie odlatują sikorki – główne trasy i kierunki przelotów
Trasy migracji sikor nie tworzą wąskich korytarzy jak u dużych ptaków szybowcowych. Wędrówki mają raczej charakter szerokofrontowy – ptaki poruszają się pasami obejmującymi duże obszary, korzystając z ciągów zadrzewień, dolin rzecznych, parków miejskich czy skrajów lasów. Dla prawa nie zmienia to faktu, że każdy istotny ciąg zadrzewień może pełnić funkcję korytarza ekologicznego, którego niszczenie podlega ocenie środowiskowej.
Z badań obrączkarskich i telemetrycznych wynika, że:
- sikorki z północnej i wschodniej Europy kierują się jesienią w stronę środkowej i zachodniej Europy, przelatując lub zimując w Polsce, Niemczech, Czechach czy na Słowacji,
- część populacji modraszki i bogatki z Skandynawii dociera nawet do południowej Europy (Francja, Włochy, Hiszpania),
- polskie populacje wykazują zróżnicowanie – część osobników pozostaje lokalnie, inne przemieszczają się na kilkaset kilometrów, np. w głąb Niemiec czy nad Morze Północne.
Dla praktyki prawnej istotne jest, że obszary, na których sikorki licznie gromadzą się zimą (parki miejskie, doliny rzek, obrzeża kompleksów leśnych), zyskują rangę istotnych miejsc koncentracji ptaków. W procesach oceny oddziaływania na środowisko (OOŚ) organy administracji coraz częściej wymagają analizy wpływu planowanej inwestycji na ptaki zarówno lęgowe, jak i migrujące oraz zimujące.
Warto też zauważyć, że w latach z wyjątkowo surową zimą dochodzi do tzw. inwazji sikor – masowego spływu osobników z północy. Takie zjawiska bywają argumentem w dyskusjach planistycznych, gdy trzeba wykazać, że dany teren pełni ważną funkcję w skali ponadlokalnej, a więc wymaga ostrożniejszego podejścia w zagospodarowaniu.
Ochrona prawna migrujących sikor – prawo krajowe i unijne
Prawo krajowe: ustawa o ochronie przyrody i rozporządzenia
W polskim systemie prawnym podstawą ochrony migrujących sikor jest ustawa o ochronie przyrody. Gatunki te ujęte są w rozporządzeniu Ministra Klimatu i Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt jako ptaki objęte ochroną ścisłą. Przekłada się to na konkretne zakazy obowiązujące przez cały rok, niezależnie od tego, czy ptaki akurat gniazdują, czy migrują.
Najistotniejsze zakazy to m.in.:
- umyślne zabijanie i okaleczanie,
- niszczenie siedlisk i ostoi, w tym miejsc żerowania i odpoczynku,
- niszczenie gniazd, jaj oraz miejsc lęgowych,
- umyślne płoszenie i niepokojenie w okresie lęgowym.
W praktyce migracyjnej szczególnie ważny jest zakaz niszczenia siedlisk i ostoi – bo za takie uważa się również tereny, na których ptaki regularnie odpoczywają i żerują w trakcie przelotów. Przy większych inwestycjach (drogi, linie energetyczne, zabudowa osiedlowa) organy mogą wymagać ekspertyz ornitologicznych, które uwzględniają właśnie sezonowe przemieszczanie się sikor.
W wyjątkowych sytuacjach możliwe jest uzyskanie zezwolenia na odstępstwa od zakazów (art. 56 ustawy), np. przy realizacji inwestycji celu publicznego. Trzeba jednak wykazać brak rozwiązań alternatywnych i zastosowanie środków minimalizujących negatywny wpływ na ptaki, również w okresach przelotów.
Prawo unijne: Dyrektywa Ptasia i Natura 2000
W wymiarze europejskim migracje sikor podpadają pod Dyrektywę Ptasią, która nakłada na państwa członkowskie obowiązek ochrony wszystkich dzikich gatunków ptaków naturalnie występujących na terenie UE. W praktyce oznacza to ochronę nie tylko miejsc lęgowych, ale też zimowisk i tras przelotów – czyli również tych obszarów, przez które wędrują sikorki.
Najbardziej „twardym” narzędziem wdrażania Dyrektywy Ptasiej jest sieć Natura 2000. Na obszarach wyznaczonych jako OSO (obszary specjalnej ochrony ptaków) każda większa inwestycja podlega szczegółowej ocenie pod kątem wpływu na cele ochrony, w tym na gatunki ptaków. Jeżeli dany OSO został wyznaczony m.in. ze względu na ptaki leśne lub parkowe, obecność migrujących sikor może być jednym z argumentów za bardziej rygorystycznym podejściem do wycinek czy zabudowy.
Co więcej, dyrektywa wymaga uwzględniania korytarzy ekologicznych łączących ważne obszary dla ptaków. Nawet jeśli sam teren inwestycji nie jest formalnie obszarem Natura 2000, ale leży pomiędzy dwoma istotnymi ostojami ptaków, organy mogą oczekiwać analizy wpływu na ciągłość szlaków migracyjnych – w tym przelotów sikor.
Co wolno, a czego nie wolno wobec migrujących sikor
Dokarmianie i ingerencja w miejsca żerowania
Dokarmianie sikor, także migrujących, jest w Polsce dozwolone, o ile nie prowadzi do szkód w środowisku i nie narusza innych przepisów (np. porządkowych). Karmnik w ogrodzie czy na balkonie nie wymaga żadnych pozwoleń. Problem zaczyna się tam, gdzie dokarmianie może powodować zanieczyszczenie terenu, ściąganie gryzoni albo konflikty sanitarne – wtedy wchodzi w grę prawo lokalne (regulaminy gmin, wspólnot mieszkaniowych).
Z punktu widzenia ochrony prawnej migrujących sikor istotniejsze jest jednak nieprzekształcanie nagle i radykalnie miejsc, z których ptaki korzystają. Gwałtowna wycinka krzewów i drzew w sezonie jesienno-zimowym może ograniczyć bazę pokarmową, nawet jeśli formalnie nie niszczy gniazd. Przy większych pracach – szczególnie na terenach cennych przyrodniczo – warto sprawdzić, czy nie jest wymagana ocena oddziaływania na środowisko lub przynajmniej opinia ornitologiczna.
Obserwacja, fotografowanie i turystyka przyrodnicza
Obserwowanie i fotografowanie sikor, również podczas migracji, co do zasady nie wymaga zezwoleń. Problem pojawia się, gdy działalność ta może powodować umyślne płoszenie ptaków, szczególnie w obszarach objętych ochroną (parki narodowe, rezerwaty, Natura 2000). Wówczas zastosowanie mają przepisy:
- ustawy o ochronie przyrody (zakaz płoszenia i niepokojenia gatunków chronionych),
- regulaminów parków narodowych i rezerwatów (ograniczenia poruszania się poza szlakami, zakazy używania dronów, itp.).
W praktyce organizatorzy wycieczek ornitologicznych, kursów fotograficznych czy warsztatów terenowych powinni brać pod uwagę okresy wzmożonej migracji, gdy ptaki są bardziej wrażliwe na stres i mogą potrzebować częstszego odpoczynku. Nadmierne płoszenie na tradycyjnych miejscach odpoczynku może być traktowane jako naruszenie zakazu niepokojenia gatunków chronionych.
Prace budowlane i wycinki w okresach przelotów
Najwięcej wątpliwości prawnych pojawia się przy pracach budowlanych, remontach i wycinkach drzew. Choć główny nacisk kładzie się na ochronę okresu lęgowego (w praktyce od 1 marca do końca lipca, z pewnymi różnicami), to migracje jesienne i zimowe również mogą mieć znaczenie.
Przy większych inwestycjach organy ochrony środowiska coraz częściej wymagają, aby ekspertyzy ornitologiczne uwzględniały okresy koncentracji ptaków na trasach przelotów. W przypadku sikor dotyczy to zwłaszcza:
- rozległych wycinek w parkach i zadrzewieniach śródpolnych,
- budowy ekranów akustycznych i wysokich ogrodzeń,
- modernizacji linii energetycznych i oświetlenia (potencjalny wpływ na orientację ptaków).
Gdy analiza wykaże, że dany teren pełni istotną funkcję dla migrujących sikor i innych drobnych ptaków, inwestor może zostać zobowiązany do zastosowania środków kompensacyjnych – nasadzeń zastępczych, pozostawienia części zadrzewień, a nawet zmiany technologii oświetlenia.
Monitoring migracji sikor a egzekwowanie przepisów
Coraz większą rolę w stosowaniu prawa odgrywają dane naukowe o migracjach. Programy obrączkowania ptaków, monitoringi wędrówek prowadzone przez stacje ornitologiczne, a także dane z projektów społecznych (np. liczeń zimowych przy karmnikach) służą jako materiał dowodowy w postępowaniach administracyjnych.
Organy wydające decyzje środowiskowe czy zezwolenia na odstępstwa od zakazów coraz częściej powołują się na wyniki badań pokazujących, że dany obszar:
- leży na ważnym szlaku przelotowym drobnych ptaków leśnych,
- służy jako zimowisko dla dużych koncentracji sikor,
- łączy dwa obszary Natura 2000 jako korytarz ekologiczny.
W efekcie migracje sikor przestają być ciekawostką ornitologiczną, a stają się argumentem o realnym znaczeniu w procedurach prawnych. W sporach dotyczących wycinek, lokalizacji inwestycji czy sposobu zagospodarowania terenów zielonych odwołanie się do twardych danych o sezonowych przelotach i zimowaniu ptaków może przesądzić o treści decyzji administracyjnej.
Podsumowując: odpowiedź na pytanie „gdzie odlatują sikorki” ma dziś dwa wymiary. Biologiczny – opisujący kierunki przelotów w skali Europy. I prawny – pokazujący, że te niepozorne ruchy sezonowe wprost przekładają się na sposób, w jaki stosowane są przepisy o ochronie przyrody, planowaniu przestrzennym i ocenach oddziaływania na środowisko.